درس بزرگ چرنوبیل: از خاکستر تا تهدید دوباره

به گزارش دیدگاه امروز، بیست و ششم آوریل ۲۰۲۶، چهلمین سالگرد فاجعه‌ای است که نه تنها مرزهای جغرافیایی، بلکه تصور بشر از امنیت و فناوری را برای همیشه دگرگون کرد. ساعت ۱:۲۳ بامداد روز ۲۶ آوریل ۱۹۸۶ (۶ اردیبهشت ۱۳۶۵) انفجار در رآکتور شماره ۴ نیروگاه چرنوبیل، پرده از یک تراژدی انسانی و زیست‌محیطی برداشت که هنوز هم پس از چهار دهه، زخم‌های آن التیام نیافته‌اند و حالا در چهلمین سالگرد این حادثه، ابعاد پنهان این فاجعه، درس‌آموخته‌های فراموش‌شده و تهدیدات هسته‌ای نوظهور آن در  جهان امروز بار دیگر سوال‌های جدید را در ذهن می‌پروراند.

روایتی از ایثار، فریب و دردهای بی‌درمان

واقعیت این است که حادثه چرنوبیل فقط انفجار یک رآکتور نبود؛ فروپاشی اعتماد بود. در ساعات و روزهای اولیه، مقامات شوروی با صدور بیانیه‌هایی که سعی در کم‌جلوه دادن حادثه داشتند، فریاد زدند:«نگران نباشید، همه چیز خوب است» و این درحالی بود که ابرهای سمی در سراسر اروپا پخش می‌شدند و این حقیقت تلخ غیرقابل انکار بود. این دروغ بزرگ، باعث شد تا اعتماد مردم برای همیشه از بین برود.

در مقابل این تاریکی، قهرمانی‌های بی‌نام و نشان درخشید. آتش‌نشانانی که بدون تجهیزات کافی به سوی آتش رفتند و «لیکویتاتورها» (پاک‌سازان)، جوانانی که با بیل‌های دستی، قطعات سمی رآکتور را از روی پشت بام جمع می‌کردند. سازمان ملل تخمین می‌زند که حدود ۳۵۰ هزار نفر مجبور به ترک خانه‌های خود شدند و هزاران نفر در طول سال‌های بعد بر اثر بیماری‌های ناشی از تشعشع جان باختند. پیامدهای اجتماعی این فاجعه به همان اندازه تشعشع سمی بود. کسانی که تخلیه شدند، با برچسب «آلوده» انگ اجتماعی خوردند. مادرانی می‌ترسیدند که فرزندانشان هرگز نتوانند ازدواج کنند و جوامعی که قرن‌ها در کنار هم زندگی کرده بودند، برای همیشه از هم پاشیدند. 

«آثار جسمانی و ژنتیکی حاصل از انفجار چرنوبیل»

حادثه چرنوبیل یک نقطه عطف در تاریخ ایمنی هسته‌ای بود. واکنش کشورهای مختلف نشان داد که تراژدی فنی، اغلب با سوءمدیریت اطلاعاتی تشدید می‌شود. تحقیقات نشان می‌دهد در حالی که نروژ نسبت به ریزش باران رادیواکتیو شفاف بود و با همکاری کشاورزان و دولت، راهکارهای عملی مانند استفاده از مواد افزودنی خوراک دام برای کاهش سزیم را به کار گرفت، بریتانیا که به دنبال حفظ صنعت هسته‌ای خود بود، در ابتدا خطرات را نادیده گرفت. این تفاوت در رویکرد، منجر به «عدم اعتماد» عمیقی در بریتانیا شد.

درس بزرگ چرنوبیل این بود که مقیاس پیامدهای اجتماعی اغلب فراتر از خود تشعشع است. جابه‌جایی جمعیت، از بین رفتن هویت محلی و استرس‌های روانی، زخم‌هایی هستند که دستگاه‌های گایگر (تشعشع‌سنج) قادر به اندازه‌گیری آن نیستند. در ژاپن و فاجعه فوکوشیما (۲۰۱۱)، جهان دوباره همان اشتباهات را تکرار کرد. تمرکز افراطی بر دوزهای دریافتی تشعشع، منجر به تخلیه‌های غیرضروری و برداشت خاک‌های سطحی شد که خسارت‌های زیست‌محیطی جبران‌ناپذیری به بار آورد . چرنوبیل به ما آموخت که سیستم‌های اضطراری باید برای واکنش‌های انسانی و احساسی واقعی طراحی شوند، نه فقط برای اعداد و ارقام ایده‌آل. 

«آثار جسمانی و ژنتیکی حاصل از انفجار چرنوبیل»

از نیوک شیلد تا اشغال نظامی

چهلمین سالگرد چرنوبیل در شرایطی برگزار می‌شود که کابوس تکرار آن، دیگر یک سناریوی تخیلی نیست. جنگ روسیه علیه اوکراین، تابوی ایمنی تأسیسات هسته‌ای را شکسته است. در فوریه ۲۰۲۲، نیروهای روسی نیروگاه چرنوبیل را به مدت چهار هفته اشغال کردند. کارمندانی که شیفت شب بودند، به مدت یک ماه بدون تعویض، زیر تهدید اسلحه مجبور به کار شدند و ماشین‌آلات سنگین نظامی در «جنگل سرخ» که یکی از آلوده‌ترین نقاط جهان است، تردد کردند و گرد و غبار رادیواکتیو را بلند کردند. گزارش‌ها حاکی از ابتلای بیش از ۱۵۰ سرباز روس به «بیماری حاد تشعشع» است.

دیگر تنها چرنوبیل در خطر نیست. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، هشدار داده است که «تمام فعالیت‌های نظامی در نزدیکی تأسیسات هسته‌ای باید فوراً متوقف شوند». مشکلات قطع برق در نیروگاه زاپوریژیا، بزرگترین نیروگاه هسته‌ای اروپا، و حملات پهپادی اخیر که پوسته حفاظتی جدید (New Safe Confinement) رآکتور شماره ۴ چرنوبیل را سوراخ کرده است، وحشتی جهانی ایجاد کرده است. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA)، چرنوبیل را «مسئولیتی زنده» می‌نامد و تأکید می‌کند که تیم‌هایش در همه نیروگاه‌های اوکراین مستقر هستند تا از وقوع فاجعه‌ای دیگر جلوگیری کنند.

« گورستان میتینسکویه در شمال غربی مسکو - محل دفن امدادگران چرنوبیل»

حال چهار دهه پس از آن شب نحس، زنگ چرنوبیل هنوز به صدا درمی‌آید. این زنگ نه تنها برای یادبود قربانیان، بلکه به عنوان هشداری ستبر برای جهانیان است که تکرار تاریخ، اگر شفافیت، همکاری بین‌المللی و اولویت دادن به امنیت بر سیاست نادیده گرفته شود، قطعی است. بزرگداشت چهلمین سالگرد چرنوبیل، تنها یک مراسم سوگواری نیست. فریادی است برای بیداری، برای مسئولیت‌پذیری در قبال تمام خطراتی که سودجویی بشر می‌تواند بر گردن آیندگان بیندازد.